Please use this identifier to cite or link to this item: https://olympias.lib.uoi.gr/jspui/handle/123456789/40354
Full metadata record
DC FieldValueLanguage
dc.contributor.authorΈξαρχος, Γεώργιοςel
dc.date.accessioned2026-09-08T07:43:01Z-
dc.date.available2026-09-08T07:43:01Z-
dc.identifier.urihttps://olympias.lib.uoi.gr/jspui/handle/123456789/40354-
dc.rightsCC0 1.0 Universal*
dc.rights.urihttp://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/*
dc.subjectΜέγας Αλέξανδροςel
dc.titleὉ Μέγας Ἀλέξανδρος καὶ ἡ Ὕστερη Ῥωμαϊκὴ Αὐτοκρατορίαel
dc.titleAlexander the Great and the Late Roman Empireen
dc.typedoctoralThesisen
heal.typedoctoralThesisel
heal.type.enDoctoral thesisen
heal.type.elΔιδακτορική διατριβήel
heal.secondaryTitleἡ Ἐπιτομὴ τῶν Φιλιππικῶν Ἱστοριῶν τοῦ Πομπηίου Τρόγου τοῦ Ἰουστίνουel
heal.secondaryTitleJustin’s Epitome of the Philippic Histories of Pompeius Trogusen
heal.classificationΑρχαία Ιστορίαel
heal.dateAvailable2026-09-08T07:44:02Z-
heal.languageelel
heal.accessfreeel
heal.recordProviderΠανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Φιλοσοφική Σχολήel
heal.publicationDate2026-04-27-
heal.abstractΗ παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει συστηματικά τον τρόπο με τον οποίο ο Ιουστίνος, με την Επιτομή των Φιλιππικών Ιστοριών του Πομπηίου Τρόγου, «ξαναγράφει» τον Μέγα Αλέξανδρο, όχι ως απλό ιστορικό πρόσωπο, αλλά ως ηθικό παράδειγμα (exemplum) και ως πολιτικό καθρέφτη για την ύστερη Ρωμαϊκή αυτοκρατορική εμπειρία. Κεντρική αφετηρία της έρευνας είναι ότι η Επιτομή δεν αποτελεί μηχανική σύνοψη ενός «χαμένου» έργου, αλλά αυτόνομο προϊόν της ύστερης αρχαιότητας· ένα κείμενο που επιλέγει, μετακινεί, συμπυκνώνει και ανασημασιοδοτεί το υλικό, ώστε η ιστορία του Αλεξάνδρου να λειτουργεί ως έλεγχος του ήθους της εξουσίας και ως «σχολείο μέτρου». Σκοπός της διατριβής είναι να απαντήσει σε τέσσερις αλληλένδετες ερευνητικές ερωτήσεις: (α) ποιο είναι το ιστορικό και πνευματικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο η Επιτομή αποκτά νόημα (ιδίως 3ος – αρχές 4ου αι. μ.Χ.)· (β) ποια είναι η ακριβής σχέση Ιουστίνου-Τρόγου και πού αρχίζει η «φωνή» του επιτομιστή· (γ) με ποια εργαλεία η Επιτομή μετατρέπει γεωγραφία και εθνογραφία σε ηθικό χάρτη· και (δ) πώς η μορφή του Αλεξάνδρου εντάσσεται στο δίπολο imitatio Alexandri / translatio imperii, ώστε να αναγνωσθεί ως πρότυπο και προειδοποίηση για όποιον κατέχει ή διεκδικεί imperium. Μεθοδολογικά η έρευνα υιοθετεί συνειδητά διπλή οπτική: (1) φιλολογική ακρίβεια (παραλλαγές, συντακτική ανάλυση, ρητορικό «κόψιμο», λειτουργία των sententiae) και (2) ηθική ερμηνεία (πώς η γλώσσα και η αφαίρεση παράγουν κρίση, πώς το επεισόδιο γίνεται exemplum). Η πρώτη ορίζει τι λέγεται, η δεύτερη ορίζει γιατί λέγεται· και η συνάρθρωσή τους επιτρέπει να αναδειχθεί η Επιτομή ως παιδευτικό κείμενο της ύστερης Ρώμης, όχι ως «σύντομος Τρόγος».Ενότητα 1 (Εισαγωγή). Η Εισαγωγή αναπτύσσει εκτενώς το ιστορικό και ιστοριολογικό πλαίσιο που καθιστά την Επιτομή αναγνώσιμη ως κείμενο ηθικής ιστοριογραφίας, και όχι απλώς ως σύντομη παράθεση γεγονότων. Το μεταίχμιο 3ου-αρχών 4ου αιώνα μ.Χ. χαρακτηρίζεται από ισχυρές μεταβολές στην οργάνωση της εξουσίας, από έντονη αίσθηση αβεβαιότητος, και από την ανάγκη επανεπιβεβαίωσης του κύρους του imperium μέσα σε συνθήκες κρίσεως. Η αυτοκρατορική λειτουργία τείνει να ιεροποιηθεί και να προβληθεί με νέους κώδικες (δημόσιες παραστάσεις, τελετουργία, συμβολική γλώσσα), ενώ παράλληλα η ρητορική και η παιδεία αναλαμβάνουν ακόμη πιο έντονα τον ρόλο μηχανισμών πειθαρχίας του λόγου και διαμόρφωσης κρίσεως. Σ’ αυτό το πλαίσιο, η ιστορία δεν αντιμετωπίζεται μόνον ως ανάμνηση, αλλά ως «παράδειγμα»· ως πεδίο απόδειξης του πώς η εξουσία αλλοιώνει ή ελέγχει το ήθος. Ο συγγραφέας επιμένει ότι η συντομία (brevitas) της Επιτομής είναι δομικό και ουσιώδες χαρακτηριστικό: η συμπύκνωση δεν λειτουργεί ως απώλεια, αλλά ως τεχνική επιλογής και έμφασης. Εκεί όπου ένα εκτενές ιστορικό έργο επιτρέπει αντιφάσεις, εναλλαγές τόνων και πλουσιότερη περιγραφή, η Επιτομή «αναγκάζει» την αφήγηση να σταθεροποιήσει την αξιολογική της κλίμακα· ο αναγνώστης καθοδηγείται να διαβάσει επιλεκτικά και ερμηνευτικά, να εντοπίσει τα σημεία όπου η έμφαση πέφτει σε πράξεις, αποφάσεις και χαρακτήρα, και να προσλάβει την ιστορία ως αθροιστική ηθική δοκιμή. Εδώ αποσαφηνίζεται και η λειτουργία των sententiae, ως συμπυκνωμένων κρίσεων, ως ρητορικών «καρφιών» που καρφώνουν στην μνήμη έναν ηθικό κανόνα ή ένα αποτρεπτικό συμπέρασμα. Η Εισαγωγή προχωρεί, επίσης, στην κριτική αποτίμηση της σχέσης Ιουστίνου-Τρόγου· η «φωνή» του επιτομιστή εντοπίζεται εκεί όπου η περίληψη γίνεται έμφαση, η έμφαση γίνεται ηθική κλιμάκωση, και η κλιμάκωση γίνεται κρίση για την εξουσία. Επί τούτοις, δείχνεται πώς η γεωγραφία και η εθνογραφία αποκτούν ηθική λειτουργία: ο κόσμος του κειμένου οργανώνεται ως «ηθικό τοπίο», όπου τόποι και λαοί δεν είναι απλώς σκηνικό, αλλά ορίζουν όρια, πειρασμούς, εξαιρέσεις και δοκιμές. Η έξοδος πέρα από τα γνωστά όρια της οικουμένης συνιστά, έμμεσα, δοκιμή των ορίων του ήθους· το ερώτημα μετατοπίζεται από το «πώς κατέκτησε» στο «πώς άντεξε την κατάκτηση». Τέλος, θεμελιώνεται το κεντρικό ερμηνευτικό σχήμα: το δίπολο imitatio Alexandri / translatio imperii λειτουργεί ως ορίζοντας ανάγνωσης, επειδή η μορφή του Αλεξάνδρου προσφέρεται ως πρότυπο ηγεμονικής φιλοδοξίας, αλλά και ως προειδοποίηση υπέρ της επικινδυνότητος της απέραντης δύναμης· η αλεξανδρινή δόξα, έτσι, αντιμετωπίζεται ως επιχείρημα για τον χαρακτήρα της εξουσίας.Στο Μέρος Α΄ (Εισαγωγή: Ιστορικό πλαίσιο 3ου/4ου αι.) σκιαγραφείται ο κόσμος μέσα στον οποίο η ηθική ιστοριογραφία γίνεται ανάγκη: πολιτικές ανατροπές και αστάθεια, μετασχηματισμός της έννοιας του imperium, μετάβαση από το μοντέλο του princeps στην ιδεολογία του dominus και ιεροποίηση της εξουσίας. Η διατριβή εξετάζει επίσης κοινωνικοοικονομικές μεταβολές (κρίσεις νομίσματος, αναδιάταξη κοινωνικών ιεραρχιών, συρρίκνωση του δημόσιου βίου) και το πνευματικό περιβάλλον όπου η παραδοσιακή παιδεία μεταπλάθεται σε disciplina animi· η ρητορική και η ανάγνωση νοούνται ως άσκηση κρίσεως και εσωτερικότητας. Εδώ εντάσσεται η Επιτομή ως χαρακτηριστικό είδος της περιόδου: η συντομία (brevitas) δεν πρόκειται για μια ένδεια ύλης αλλά για τεχνική ελέγχου και ηθικής συμπύκνωσης. Στο ίδιο μέρος εξετάζονται η ιδεολογική πρόσληψη του Αλεξάνδρου στην Ρώμη (από ύστερη Δημοκρατία έως Σεβήρους), ως πεδίο όπου imitatio Alexandri και translatio imperii αποκτούν πολιτική λειτουργία. Η διατριβή ιδίως αναλύει την εποχή των Σεβήρων, όπου η μίμηση του Αλεξάνδρου γίνεται τελετουργικό πρόγραμμα και υποστηρίζεται από νομίσματα, εικόνες, και δημόσιες παραστάσεις εξουσίας. Ακριβώς εδώ ο Ιουστίνος εμφανίζεται ως «αντίλογος μέτρου»: αντί να θεολογήσει την λάμψη, επιμένει στην ηθική κρίση.Στο Μέρος Β΄ (Φιλολογική παράδοση του Ιουστίνου) ανασυγκροτείται η χειρόγραφη παράδοση, η εκδοτική πορεία και ο τρόπος με τον οποίο το κείμενο «ζει» μέσα από την σχολική και λόγια χρήση (από την πρώιμη τυπογραφία μέχρι τις νεώτερες κριτικές εκδόσεις). Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στο ότι η epitome στην Ρωμαϊκή φιλολογία δηλώνει τεχνική απόσταξη και κρίση, όχι απλή περικοπή - ένα έργο που «διασώζει νόημα» και όχι μόνον γεγονότα. Εξετάζονται επιπλέον η ρητορική παιδεία του exemplum, η «φωνή» του αφηγητή-κριτή, μικρές υφολογικές μελέτες (close readings), και ένα στοχευμένο λεξιλόγιο αρετών/κακιών (virtus, moderatio, fides, pudor, superbia), που ορίζει την αξιολογική κλίμακα της Επιτομής.Στο Μέρος Γ΄ (Εθνογραφία και γεωγραφία: ο κόσμος ως ηθικός χάρτης) αναλύεται πώς η οικουμένη της Επιτομής δεν λειτουργεί ως ουδέτερη σκηνή αλλά ως πεδίο παραδειγμάτων: κάθε λαός και κάθε τόπος ενσαρκώνουν συγκεκριμένες αρετές ή υπερβάσεις. Η πορεία του Αλεξάνδρου από την Μακεδονία ως την Ινδία διαβάζεται ως πορεία δοκιμασίας του μέτρου, όπου τα όρια της φιλοδοξίας και της ανθρώπινης δύναμης τίθενται υπό ηθική κρίση.Στα Μέρη Δ΄-Θ΄ εκτείνεται η κεντρική ερμηνευτική σύνθεση της διατριβής: η πολιτική θεολογία της ύστερης Ρώμης, η imitatio Alexandri και η translatio imperii ως μηχανισμοί νομιμοποίησης εξουσίας· η κρίση του 3ου αιώνα και η ηθική ανάγκη που γεννά μορφές σύντομου, διδακτικού λόγου· η παιδεία και η ρητορική ως ασκητική του ήθους· και η αντιπαράθεση λόγου-εικόνας, όπου η Επιτομή προβάλλεται ως αντίδοτο στην «κυριαρχία της όψεως» και ως τεχνολογία μνήμης (συμπύκνωση, επιλογή, ηθική ανάμνηση). Επιπλέον, εξετάζεται η μετάβαση από την ηθική ιστορία προς θεολογικές αναγνώσεις (Ευσέβιος, Ιερώνυμος, Ορόσιος, Αυγουστίνος), όπου η ηθική κρίση της ιστορίας τείνει να μετασχηματισθεί σε ερμηνεία πρόνοιας.Στο Μέρος Ι΄ ο Ιουστίνος παρουσιάζεται «ανάμεσα σε δύο κόσμους»: παγανιστική Ρωμαϊκή ηθική και νέες μορφές εσωτερικότητας. Εδώ τεκμηριώνεται και η χρονολόγηση/αναθεώρηση της Επιτομής εντός του 3ου αιώνα και του σεβηριανού περιβάλλοντος, όπου η brevitas εξυπηρετεί ρητορική, σχολική και ηθική λειτουργία.Ενότητα 2 (Μετάφραση). Η δεύτερη ενότητα περιλαμβάνει μετάφραση των Βιβλίων XI–XII με αντικρυστό λατινικό κείμενο, ώστε να εξασφαλίζεται η διαρκής ελεγκτότητα της απόδοσης επί του πρωτοτύπου. Η μετάφραση αντιμετωπίζεται ως ερμηνευτική πράξη: σκοπός της είναι να διασώσει όχι μόνον την πληροφορία, αλλά και την οικονομία του ύφους, την πυκνότητα των αξιολογικών σηματοδοτήσεων, και την επιγραμματική λειτουργία των κατακλείδων. Εκεί όπου η λατινική φράση παράγει κρίση με αντίθεση, με έλλειψη ή με οξύ σχόλιο, η ελληνική απόδοση επιχειρεί να αναπαραγάγει την ίδια ηθική ένταση. Η μετάφραση, επιπλέον, στηρίζει την ορολογική συνέπεια (πολιτικοί και ηθικοί όροι, σταθερές αντιθέσεις) και λειτουργεί ως γέφυρα προς τον σχολιασμό, επιτρέποντας ακριβέστερη ανίχνευση των σημείων όπου η brevitas μετασχηματίζεται σε ηθική εστίαση. Επιπροσθέτως, η μετάφραση λειτουργεί ως όργανο ελέγχου της ερμηνείας, επειδή αναδεικνύει τα σημεία όπου η ιουστίνεια συμπύκνωση μεταφέρει αξιολογική έμφαση. Η προσοχή στην ορολογία και στην υφολογική οικονομία εξασφαλίζει ότι τα ηθικά σήματα του πρωτοτύπου (έπαινος/ψόγος, μέτρο/ύβρις) παραμένουν αναγνώσιμα και στην ελληνική απόδοση.Ενότητα 3 (Ιστορικός σχολιασμός). Η τρίτη ενότητα αναπτύσσει εκτενή ιστορικό σχολιασμό των Βιβλίων XI και XII, ο οποίος ακολουθεί το κείμενο βήμα-βήμα και αποσκοπεί σε μία σύνθεση ιστορικής εξήγησης και ρητορικο-ηθικής ερμηνείας. Ο σχολιασμός οργανώνεται ώστε κάθε χωρίο να φωτίζεται ταυτόχρονα ως μαρτυρία γεγονότος και ως αφηγηματική επιλογή: εξηγούνται πρόσωπα, θεσμοί, συμφραζόμενα, αλλά συγχρόνως εξετάζεται τι επιλέγει να προβάλει ο Ιουστίνος, τι αποσιωπά, πού συντομεύει και πού αντιθέτως «στέκεται», δηλαδή πού θεωρεί ότι η ηθική δοκιμή είναι κρίσιμη. Κεντρικός πυρήνας της μεθόδου είναι η συστηματική αντιπαραβολή παραλλήλων μαρτυριών της αλεξανδρινής παράδοσης. Η σύγκριση δεν λειτουργεί απλώς ως έλεγχος «ακριβείας», αλλά ως εργαλείο ανάδειξης σκοπιμότητας: όταν άλλες πηγές επεκτείνονται και η Επιτομή συντέμνει, η σύντμηση ερμηνεύεται· όταν άλλες πηγές ερμηνεύουν διαφορετικά και ο Ιουστίνος μετακινεί την έμφαση, η μετακίνηση αναγιγνώσκεται ως ηθικοπολιτική επιλογή. Ειδικώτερα, η ανάλυση εστιάζει σε σκηνές-κόμβους, όπου η ιστορική ύλη γίνεται έλεγχος ήθους: η proskynesis, η σύγκρουση με τον Κλείτο, η σημασία του Ηφαιστίωνος και ο ρόλος της τύχης φωτίζονται ως πεδία δοκιμής της εξουσίας, της εγκρατείας και του μέτρου. Παράλληλα, μέσω του σχολιασμού, καταγράφεται αλλά και ερμηνεύεται η ηθική λεξιλογική κλίμακα του κειμένου (έπαινος/ψόγος, μέτρο/ύβρις, σωφροσύνη/ακολασία, εγκράτεια/αλαζονεία), και αποδεικνύεται πώς η ρητορική συμπύκνωση λειτουργεί ως «σύστημα οδήγησης» της κρίσης: επιγραμματικές κατακλείδες, αντιθετικές δομές, και εστιασμένες σκηνές δημιουργούν πλέγμα παραδειγματικών σημείων.Ακόμη, μέσω του σχολιασμού επιχειρείται να τεκμηριωθεί όχι μόνον «τι» λέγεται, αλλά «πώς» και «γιατί» λέγεται, όταν η Επιτομή συντέμνει, αντιπαραβάλλει, ή αναδιατάσσει το υλικό. Η συνδυαστική ανάγνωση παραλλήλων, ρητορικών τεχνικών και ηθικού λεξιλογίου καθιστά φανερό τον τρόπο με τον οποίο η ιστορία μετατρέπεται σε πλέγμα παραδειγμάτων και αποτρεπτικών κρίσεων.Ενότητα 4 (Η πρόσληψη του Μ. Αλεξάνδρου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα). Η τέταρτη ενότητα προσεγγίζει την πρόσληψη του Αλεξάνδρου ως μακρά διαδικασία διαμόρφωσης μνήμης και μετασχηματισμού νοημάτων. Αναδεικνύεται ότι η μορφή του λειτουργεί διαχρονικά ως «οθόνη προβολής» αξιών: άλλοτε ως επιτομή ηγεμονικής αρετής, άλλοτε ως σύμβολο αχαλίνωτης φιλοδοξίας, άλλοτε ως παράδειγμα πολιτισμικής συνάντησης, και άλλοτε ως προειδοποίηση υπέρ των ορίων της ανθρώπινης δύναμης. Η ιουστίνεια εκδοχή εντάσσεται σ’ αυτό το φάσμα ως λόγος ελεγκτικός: η δόξα περνά από φίλτρο μέτρου, ώστε ο θαυμασμός να μετατρέπεται σε κριτική πρόσληψη.Επιπλέον, η ενότητα της πρόσληψης επιτρέπει να φανεί ότι η μορφή του Αλεξάνδρου λειτουργεί ως δυναμικό «σημείο» πολιτισμικής μνήμης, που μεταβάλλεται ανάλογα με τις ιδεολογικές ανάγκες κάθε περιόδου. Η ιουστίνεια ανάγνωση εντάσσεται σε αυτήν την διαδρομή ως ένα μοντέλο ελεγκτικής πρόσληψης, όπου η δόξα αναγιγνώσκεται υπό το πρίσμα του μέτρου.Ενότητα 5 (Συμπεράσματα). Στην πέμπτη ενότητα συντίθενται τα πορίσματα: η Επιτομή λειτουργεί ως παιδευτικό κείμενο της ύστερης Ρώμης, όπου η ιστορία γίνεται άσκηση ηθικής κρίσης. Ο Αλέξανδρος προβάλλεται ως έλεγχος της εξουσίας και του imperium: η virtus δύναται να διολισθήσει σε ύβρη, η pietas να υπερβεί τα όρια και να αγγίξει το πεδίο του cultus, και η πολιτική επιτυχία να αποδειχθεί ανεπαρκής εάν δεν συνοδεύεται από το μέτρο. Η brevitas αποτιμάται ως τεχνική ηθικής συμπύκνωσης: η αφαίρεση οξύνει την κρίση, επειδή οδηγεί την αφήγηση σε ενδεικτικές κορυφώσεις και παραδειγματικά σημεία.Προστίθεται ότι τα συμπεράσματα συνδέουν τα φιλολογικά δεδομένα με την ιστοριολογική λειτουργία του κειμένου, δείχνοντας πώς η επιλογή και η σιωπή αποτελούν μέρος της ηθικής αφήγησης. Έτσι, η Επιτομή αποτιμάται ως μηχανισμός «διαπαιδαγώγησης» περί εξουσίας: η ιστορία δεν αποβλέπει μόνο στην μνήμη, αλλά στην κρίση.Ενότητα 6 (Βιβλιογραφία). Η βιβλιογραφία παρουσιάζεται ως αναγκαίο υπόβαθρο και ως μηχανισμός ελέγχου της τεκμηρίωσης. Η οργάνωσή της υποστηρίζει την κειμενική εργασία, την μεταφραστική απόδοση, τον σχολιασμό και την συνθετική ερμηνεία, επιτρέποντας την διασταύρωση κάθε επιμέρους θέσης με πηγές και σύγχρονες μελέτες.Επιπροσθέτως, η βιβλιογραφία αποτυπώνει το διπλό ερευνητικό σκέλος της διατριβής (φιλολογικό και ιστορικο-ερμηνευτικό), και διευκολύνει την ιχνηλάτηση των επιμέρους θέσεων εντός της διεθνούς συζήτησης. Η διάκριση πηγών και νεωτέρων μελετών ενισχύει την ελεγκτότητα της ερμηνείας και την αναγνωσιμότητα της τεκμηρίωσης.Ενότητα 7 (Παράρτημα). Το Παράρτημα συγκεντρώνει στοχευμένες εμβαθύνσεις που ενισχύουν την κύρια επιχειρηματολογία: ζητήματα θρησκευτικής/τελετουργικής διάστασης της εξουσίας (π.χ. proskynesis/deificatio), θέματα πολιτικής μνήμης και συμβολικών πρακτικών, και η ρωμαϊκή imitatio Alexandri ως πρακτική νομιμοποίησης μέσα από υλικές και δημόσιες αναπαραστάσεις (νομίσματα, εικόνες, επιγραφές, τελετές). Έτσι επιτείνεται ο κεντρικός άξονας της διατριβής: εξουσία, μέτρο, μνήμη.Ακόμη, το Παράρτημα λειτουργεί ως συμπληρωματικό πεδίο εμβάθυνσης, όπου ορισμένα ζητήματα (τελετουργία, θρησκευτική σημειολογία, μνήμη) αναπτύσσονται εκτενέστερα απ’ ό,τι επιτρέπει η κύρια αφήγηση. Η υποστηρικτική αυτή ύλη ενισχύει την κεντρική θέση ότι η Επιτομή αρθρώνει ηθικό λόγο περί εξουσίας.Επιπλέον, οι εικόνες δεν παρατίθενται ως απλό συνοδευτικό υλικό, αλλά ως τεκμήρια που ενισχύουν την κατανόηση της πολιτικής σημειολογίας και των τρόπων νομιμοποίησης. Η οπτική διάσταση συμπληρώνει την κειμενική ανάλυση, ιδίως εκεί όπου η εξουσία συγκροτείται και ως παράσταση. Οι χάρτες υποστηρίζουν την γεωγραφική διάσταση της έρευνας και την παρακολούθηση χώρων και διαδρομών. Η γεωγραφία εντάσσεται ερμηνευτικά: τα όρια, οι εσχατιές και η επέκταση της οικουμένης λειτουργούν ως σκηνές δοκιμής μέτρου, ώστε η πορεία του Αλεξάνδρου να διαβάζεται και ως δοκιμή ανθρώπινων ορίων.Ενότητα 8 (Ευρετήριο). Το ευρετήριο συγκροτεί την πρακτική υποδομή του έργου, οργανώνοντας πρόσωπα, τόπους, όρους, χωρία και βοηθητικούς καταλόγους, ώστε η διατριβή να λειτουργεί και ως εύχρηστο ερευνητικό εργαλείο. Η δυνατότητα ταχείας ανάκτησης τεκμηρίων και ελέγχου διασταυρώσεων εξασφαλίζει ότι το κείμενο παραμένει χρηστικό, όχι μόνον ως συνθετική πρόταση, αλλά και ως βάση για περαιτέρω έρευνα.Συνολικώς, η διατριβή καταδεικνύει ότι η Επιτομή του Ιουστίνου δεν λειτουργεί ως απλό επιτομικό αντίγραφο του Τρόγου, αλλά ως συνεκτικό κείμενο ύστερης αρχαιότητος, με ίδια ερμηνευτική στόχευση και παιδευτική λειτουργία. Η συντομία (brevitas) αναδεικνύεται ως τεχνική επιλογής και ηθικής συμπύκνωσης, η οποία μετατρέπει την αλεξανδρινή αφήγηση σε σύστημα κρίσεως περί εξουσίας, μέτρου και υπερβάσεως. Έτσι, η μορφή του Αλεξάνδρου προβάλλεται όχι μόνον ως παράδειγμα ηγεμονικής φιλοδοξίας, αλλά και ως διαρκής προειδοποίηση για τα όρια του imperium, όταν η πολιτική δύναμη δεν συνοδεύεται από ήθος, εγκράτεια και μέτρον.Τέλος, το ευρετήριο εξυπηρετεί όχι μόνον την πρακτική πλοήγηση, αλλά και την επιστημονική χρήση της διατριβής, επειδή καθιστά άμεσα προσβάσιμες τις διασταυρώσεις προσώπων, τόπων, όρων και χωρίων. Έτσι, ο αναγνώστης μπορεί να επαληθεύει γρήγορα την τεκμηρίωση και να χρησιμοποιεί το έργο ως εργαλείο περαιτέρω έρευνας.el
heal.tableOfContentsΠεριεχόμενα Περιεχόμενα vii Εὐχαριστίες vii Συντομογραφίες 1 Περίληψη 8 Summarium Latine 17 Extended Abstract 25 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΕΡΟΣ Α΄ - Ἱστορικὸ πλαίσιο 3ου/4ου μ.Χ. αἰ. 34 Α. Πολιτικὲς μεταβολὲς καὶ νέος τύπος ἐξουσίας 3ου - ἀρχὲς 4ου αἰ. 34 Β. Κοινωνικὲς καὶ οἰκονομικὲς μεταβολὲς τοῦ 3ου αἰῶνα 36 1) Ἡ ὑποχώρηση τῆς πόλης 36 2) Ἡ ἀνάδυση τῶν γαιοκτημόνων 37 3) Ἡ κρίση τοῦ νομίσματος καὶ ἡ μετάβαση σὲ οἰκονομία ἀνταλλαγῆς 38 4) Ἡ κοινωνικὴ ἀναρρίχηση διὰ τοῦ στρατεύματος 38 5) Ἡ ἀνάδυση νέας ἠθικῆς: ἀπὸ τὴν πόλη στὴν ψυχή 39 Γ. Πνευματικὸ καὶ φιλοσοφικὸ περιβάλλον – ἡ παιδεία, ἡ ῥητορικὴ καὶ ἡ ἐσωτερικὴ ἠθική τοῦ 3ου αἰῶνα 39 1) Ἡ συνέχιση τῆς ἑλληνικῆς παιδείας 40 2) Ἡ ῥητορικὴ ὡς ἠθικὸς μηχανισμός 40 3) Ἡ φιλοσοφία καὶ ἡ νέα πνευματικὴ ἐσωτερικότητα 41 4) Ἡ epimeleia heautou καὶ ὁ ἠθικὸς ἀναγνώστης 41 5) Ἡ σύγκλιση φιλοσοφίας, θεολογίας καὶ παιδείας 42 Δ. Ἡ ἰδεολογικὴ πρόσληψη τοῦ Ἀλεξάνδρου: imitatio Alexandri καὶ translatio imperii 42 1) Ἀπὸ τὴν Ὕστερη Δημοκρατία στὴν Αὐγούστεια 42 2) Ἡ ἀναζωπύρωση ἐπὶ Σεβήρων 43 3) Translatio imperii: ἀπὸ Μακεδονία σὲ Ῥώμη 43 4) Ὁ Ἰουστῖνος καὶ ἡ ἠθικὴ ἀνασημασιοδότηση τοῦ Ἀλεξάνδρου 44 5) Ὁ Ἀλέξανδρος ὡς δοκιμασία τιμῆς-λατρείας 44 6) Ἀπὸ τὸ imitatio στὴν πολιτικὴ τελετουργία 44 Ε. Βίος καὶ μέθοδος τοῦ Πομπηΐου Τρόγου 45 1) Ἡ ἔμπνευση καὶ τὸ πρότυπο 45 2) Ἡ μνήμη τῆς Ἀνατολῆς 45 3) Ὑφολογικὴ σφραγίδα 46 Ϛ. Βίος, «στὺλ» καὶ ἱστοριογραφικὴ ταυτότητα τοῦ Ἰουστίνου 46 1) Χρονολόγηση καὶ περιβάλλον 46 2) Ἡ ἐπιτομιστικὴ μέθοδος 46 3) Ἦθος συγγραφέα 46 Ζ. Ἡ ἐποχὴ τῶν Σεβήρων (193–235 μ.Χ.): διοίκηση, στρατός, θρησκευτικὴ πολιτικὴ, νομισματικὴ κρίση, καὶ τὸ imitatio Alexandri 47 1) Διοικητικὲς μεταρρυθμίσεις καὶ ἀλλαγή τοῦ μοντέλου ἐξουσίας 47 2) Ὁ στρατός ὡς κορμὸς τῆς πολιτείας 48 3) Νομισματικὴ πολιτικὴ καὶ οἰκονομικὴ ἀστάθεια 48 4) Θρησκευτικὴ πολιτικὴ καὶ ἱεροποίηση τῆς ἐξουσίας 49 5) Ἡ imitatio Alexandri ἐπὶ Σεβήρων: νομίσματα, εἰκόνες, τελετουργίες 49 6) Ὁ Ἀλέξανδρος τοῦ Ἰουστίνου ὡς καθρέφτης Ῥωμαϊκῆς πειθαρχίας 50 Η. Συγκριτικὴ ἔκθεση: Ἰουστῖνος βιβλ. XI–XII (Loeb 2024) καὶ ἡ κλασσικὴ παράδοση (Ἀρριανός – Πλούταρχος – Κούρτιος – Διόδωρος) 50 1) Ἡ προσκύνηση (proskynesis) 51 2) Ὁ φόνος τοῦ Κλείτου 51 3) Ὁ θάνατος τοῦ Ἡφαιστίωνος 52 4) Ἡ ἐπιστροφὴ στὴν ἀφήγηση τῆς τύχης 52 5) Ἡ σύνθεση ὡς τελική παιδευτικὴ μορφή 52 Θ. Συμπεράσματα: Ἡ Ἐπιτομὴ ὡς ἠθικὸς καθρέφτης ἑνὸς μεταβατικοῦ κόσμου…...53 1) Ἡ ἱστορία ὡς ἠθικὸ ἐργαστήρι 53 2) Ἡ imitatio Alexandri ὡς ἠθικὴ ἀντιστροφή 54 3) Ἡ translatio imperii ὡς μεταβίβαση παιδείας 55 4 )Ἡ Ἐπιτομὴ καὶ ἡ ἠθικὴ τῆς ὕστερης Ῥώμης 55 5) Ἡ διαχρονία τῆς Ἐπιτομῆς 55 ΜΕΡΟΣ Β΄ - Ἡ φιλολογικὴ παράδοση τοῦ Ἰουστίνου -χειρόγραφα, ἐκδόσεις, καὶ ἡ ἐξέλιξη τοῦ ἐπιτομιστικοῦ ἔργου……………………………………………………..56 1. Ἡ χειρόγραφη παράδοση 56 2. Ἡ ἐκδοτικὴ περιπέτεια 57 3. Ἡ Ἐπιτομὴ ὡς ἔργο φιλολογικῆς τεχνικῆς 58 4. Ἡ λειτουργία τοῦ exemplum καὶ ἡ ῥητορικὴ παιδεία 59 5. Ἡ ἠθικὴ μορφὴ τοῦ λόγου 59 6. Ἡ φιλολογικὴ ἑρμηνεία ὡς μεθοδολογία 59 7. Μεθοδολογικὴ δήλωση (ὡς προοίμιο τῆς ἑνιαίας ἀνάγνωσης) 60 8. Πηγὲς τοῦ Πομπηΐου Τρόγου καὶ ὁ ῥόλος τοῦ Ἰουστίνου 60 9. Ἐθνογραφία–γεωγραφία: ὅρια κόσμου, ὅρια ἤθους 61 10. Δυτικὴ μεσαιωνικὴ πρόσληψη 61 11. Μνήμη, λήθη καὶ «τεχνολογία μνήμης» τῆς Ἐπιτομῆς 61 12. Ἡ «φωνή» τοῦ ἐπιτομιστῆ: ἀφηγηματολογία καὶ ἀφηγητὴς-κριτής 61 13. Μικρὸ λεξιλόγιο ἀρετῶν: virtus, moderatio, fides, pudor, superbia 62 14. Νεωτερικὴ πρόσληψη: ὁ Ἰουστῖνος ὡς κάτοπτρο ἡγεμόνος 62 15. Ὑφολογικὲς μικρομελέτες (close readings) ἀπὸ τὰ βιβλία XI-XII 62 16. Εἰκονογραφία Ἀλεξάνδρου καὶ ῥωμαϊκὸ βλέμμα 63 17. Ῥωμαϊκὲς virtutes τῆς πολιτικῆς ῥητορείας καὶ ἡ ἀνάγνωση τοῦ Ἰουστίνου 63 18. Χρονολόγηση κατὰ τὸ ὕφος: ἠθικὴ δομὴ ὡς ἔνδειξη ὕστερης ἀρχαιότητας 64 19. Πολιτικὴ θεολογία, imitatio Alexandri καὶ translatio imperii 64 20. Μικρὸ «βιογραφικὸ ἀνθολόγιο» προσώπων (Καλλισθένης, Ἡφαιστίων, Κλεῖτος) 64 ΜΕΡΟΣ Γ΄ - Ἐθνογραφία καὶ γεωγραφία στὴν Ἐπιτομή: ὁ κόσμος ὡς ἠθικὸς χάρτης.65 ΜΕΡΟΣ Δ΄ - Πολιτικὴ θεολογία, imitatio Alexandri καὶ translatio imperii: ὁ 3ος αἰῶνας ὡς ἠθικὸς μηχανισμὸς ἐξουσίας……………………………………………………...68 1. Ἀπὸ τὸν princeps στὸν dominus: ἡ ἱεροποίηση τοῦ αὐτοκράτορα 68 2. Ἡ imitatio Alexandri ὡς τελετουργία ἐξουσίας 69 3. Ἡ διάκριση «τιμὴ-λατρεία» καὶ ἡ Ῥωμαϊκὴ ἠθικὴ 70 4. Ἡ translatio imperii ὡς μεταβίβαση ἀρετῆς 71 5. Ἡ ἠθικὴ τριάδα: clementia - iustitia - pietas 71 6. Ἥλιος–γλῶσσα: θεολογικὸ κᾶλλος καὶ ἐξουσία 72 7. Ἡ Constitutio Antoniniana καὶ ἡ ἀναζήτηση ἠθικῆς ἑνότητας 72 8. Ἡ ἀντιχώρηση στὸ Βυζάντιο: ἀπὸ τὴν μίμηση στὴν διάκριση 72 9. Ἡ Ἐπιτομὴ ὡς ἀντίδοτο τῆς εἰκόνας 73 10. Ἐπιμύθιο: ἕνας κανόνας μὲ ἔλεγχο 73 ΜΕΡΟΣ Ε΄ - Translatio imperii: ἡ μεταβίβαση τῆς ἀρετῆς ὡς νόμος τοῦ κόσμου…..74 1. Ἡ ἑλληνιστικὴ καταγωγή: Θεόπομπος, Ἀναξιμένης καὶ ἡθικὴ κυκλικότητα..74 2. Ἡ Ῥωμαϊκὴ ἀναθεώρηση: ἀπὸ τὸ imperium orbis στὴν ἀρετὴ 75 3. Ἡ χριστιανικὴ πρόσληψη: ἡ translatio ὡς πρόνοια 75 4. Ὁ Ἰουστῖνος καὶ ἡ ἠθικὴ ἀνάγνωση τῆς μεταβίβασης 76 5. Ἡ translatio imperii καὶ ἡ ῥητορικὴ τέχνη 76 6. Ἡ ἠθικὴ δικαιοσύνη ὡς κοσμικὸς νόμος 77 7. Ἡ ἀνατολικὴ συμβολὴ: πνευματικὴ translatio τοῦ φωτός 77 8. Παραδειγματικὲς ἀναγνώσεις ἀπὸ τὰ βιβλ. XI–XII ὡς translatio ἀρετῆς 77 9. Ἡ ῥητορικὴ μηχανὴ τῆς translatio: ἀπὸ τὴν sententia στὴν ἱστορία 78 10. Ἐπίλογος Μέρους Δ΄: ἡ translatio imperii ὡς παιδαγωγικὸς νόμος 78 ΜΕΡΟΣ Ϛ΄ - Ὁ 3ος αἰῶνας: κρίση, μεταρρύθμιση καὶ ἠθικὴ ἀνάγκη………………..79 1. Ἡ πολιτικὴ κρίση: ἀναρχία καὶ ἀναζήτηση μέτρου 79 2. Ὁ στρατὸς ὡς θεσμὸς καὶ ὡς ἀπειλή 80 3. Ὁ πληθωρισμὸς καὶ ἡ ἠθικὴ τῆς ἀποστέρησης 80 4. Ἡ πόλις καὶ ἡ ἔρημος 80 5. Ἡ Constitutio Antoniniana καὶ ἡ κρίση ταυτότητας 81 6. Ἡ πνευματικὴ ἀντίδραση: ἀνατολικὴ θεολογία καὶ ἠθικὴ σωτηρία 81 ΜΕΡΟΣ Ζ΄ - Παιδεία, ῥητορικὴ καὶ ἠθικὴ ἀσκητικὴ στὴν ὕστερη Ῥώμη 82 1. Ἡ ῥητορικὴ σχολὴ ὡς τόπος ἠθικῆς πειθαρχίας 82 2. Ἡ φιλοσοφία ὡς ἄσκηση καὶ ὄχι θεωρία 83 3. Ἡ ἀνάγνωση ὡς ἄσκηση: τὸ σχολεῖο τῆς σιωπῆς 83 4. Ὁ λόγος ὡς μορφὴ σωφροσύνης 83 5. Ἡ πνευματικὴ κοινότητα τῶν ἀναγνωστῶν 84 ΜΕΡΟΣ Η΄ - Λόγος, εἰκόνα καὶ μνήμη: ὁ Ἰουστῖνος ἀπέναντι στὴν ἐξουσία τῆς ὄψεως…………………………………………………………………………………85 1. Ἡ πολιτικὴ λειτουργία τῆς εἰκόνας 85 2. Ἡ μνήμη ὡς ἠθικὴ τέχνη 85 3. Ἡ λήθη ὡς θεραπεία 86 4. Ἡ ἀντιπαράθεση λόγου-εἰκόνας στὸν Ἰουστῖνο καὶ στὴν ὕστερη Ῥώμη 86 5. Ἡ εἰκόνα τοῦ Ἀλεξάνδρου καὶ ἡ ἀναθεώρησή της 87 6. Ἡ Ἐπιτομὴ ὡς τέχνη μνήμης καὶ ἐπιβίωσης 87 ΜΕΡΟΣ Θ΄ - Ἀπὸ τὸν Ἰουστῖνο στὸν Εὐσέβιο: ἡ μεταμόρφωση τῆς ἠθικῆς ἱστορίας σὲ θεολογικὴ ἑρμηνεία…………………………………………………………….…….88 1. Ἡ ἠθικὴ ἱστορία ὡς προοίμιο θεολογίας 88 2. Ἡ translatio imperii στὸν Εὐσέβιο καὶ ἡ συνέχειά της 88 3. Ἀπὸ τὸν Ἰουστῖνο στὸν Ἱερώνυμο καὶ τὸν Ὀρόσιο 89 4. Αὐγουστῖνος: ἡ θεολογικὴ κορύφωση τῆς ἠθικῆς ἱστορίας 89 5. Ἡ Ἐπιτομὴ ὡς ἀρχέτυπο ἠθικῆς ἱστοριογραφίας 89 6. Ἡ βυζαντινὴ ἐπιβίωση 90 ΜΕΡΟΣ Ι΄ - Ὁ Ἰουστῖνος ἀνάμεσα σὲ δύο κόσμους…………………………………91 1. Ὁ Ἰουστῖνος ὡς καθρέφτης τοῦ 3ου αἰῶνα 91 2. Ἡ σύνθεση λόγου καὶ ἠθικολογίας 91 3. Ἡ ἐποχὴ τῶν Σεβήρων καὶ ἡ imitatio Alexandri 92 4. Ἡ κοινωνία καὶ ἡ ἠθικὴ ἀντίδραση 92 5. Ἡ συνέχεια στὸν 4ο αἰῶνα 92 6. Ἡ χρονολόγηση τῆς Ἐπιτομῆς 93 7. Συνοπτικὴ ἐκτίμηση 93 ἘΠΙΛΟΓΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ 94 ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ ΛΑΤΙΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ (Glossarium Vocabulorum Latinorum) 95 Περὶ τῆς ἐκδόσεως τοῦ M. Iuniani Iustini Epitoma Historiarum Philippicarum Pompei Trogi 103 2. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟ XI………………………………………………………………………….106 ΒΙΒΛΙΟ XII...……………………………………………………………………….145 3. ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ XI……………………………………….187 ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ XII……………………………………....313 4. H ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΟY Μ. AΛΕΞΑΝΔΡΟΥ - ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα μέχρι σήμερα………………………………………………...444 I. Ἀρχαῖοι Έλληνες συγγραφεῖς……………………………………………………..445 II. Ῥωμαῖοι ἱστορικοί……………………………………………….…………….....448 III. Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας τοῦ 3ου - 4ου αἰῶνα…………………………………….451 IV. Βυζαντινοὶ συγγραφεῖς μετὰ τὸν 5ο - 6ο αἰῶνα καὶ τὸν ἐξελληνισμὸ τοῦ κράτους……………………………………………………………………………...452 V. Ἀνατολικοὶ λαοί (Πέρσες, Ἄραβες, Ἰνδοί)………………………………………456 VI. Νεώτεροι ξενόγλωσσοι συγγραφεῖς………………………………..…………...460 VII. Τελικό πόρισμα………………………………………………………………...463 5. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 5.1. Ἡ Ἐπιτομὴ ὡς καθρέφτης μιᾶς ἐποχῆς κρίσεως 465 5.2. Ἡ μέθοδος: βραχυλογία, ἐπιλογή, ἠθικὴ στόχευση………………………………466 5.3. Ὁ Ἀλέξανδρος ὡς δοκιμασία τῆς ῥωμαϊκῆς ἠθικῆς 466 5.4. Ἡ πολιτικὴ διάσταση: Ἀλέξανδρος καὶ «στρατιωτικοὶ αὐτοκράτορες» 467 5.5. Ὁ κόσμος ὡς ἠθικὸς χάρτης 468 5.6. Ἀπὸ τὴν Ῥώμη στὴν Ἐκκλησία: μιὰ ἐσωτερικὴ συνέχεια 468 5.7. Τελικὴ σύνθεση 469 Βασικὲς συμβολὲς τῆς διατριβῆς 469 Προοπτικὲς γιὰ περαιτέρω ἔρευνα 470 6. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 535 Α. Ἀρχαῖες καὶ βυζαντινὲς πηγές 535 Ἀνατολικὲς/Περσόφωνες παραδόσεις 541 Β. Σύγχρονη βιβλιογραφία 542 Λεξικὰ καὶ Γραμματικὲς 557 7. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I. Ἡ Ἀλεξανδρολατρεία στὴν Ὕστερη Ῥωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία καὶ ἡ imitatio Alexandri……………………………………………………………………………496 II. Ἀνάλυση τῆς ταφικῆς ἰδεολογίας στὸν μακεδονικὸ βασιλικὸ οἶκο………………499 III. Εἰδικὴ ἐπέκταση: ἡ Ῥωμαϊκὴ imitatio Alexandri σὲ νομίσματα, εἰκόνες, ἐπιγραφές, τελετές…...……………………………………………………………………….....504 IV. Ἐπέκταση ἐπὶ τῶν «μικρῶν» παραδειγμάτων (ὅπου κρίνεται τὸ ἦθος)………....506 V. Σύνθεση τελική (ἐξηγημένη μὲ ἐπιπλέον ὑπο-λόγους)……………………….....507 VI. Χρονολόγιο (συνοπτικὸς πίνακας γεγονότων) - Tabula chronologica rerum gestarum Alexandri Magni………………………...……………………………......508 VII. Πίνακας παραλληλιῶν τῶν πηγῶν - Tabula fontium synoptica….…..…......….509 VIII. Εἰκόνες……………………………………………………………..….……...511 IX. Χάρτες…………………………………………………………………..………539 8. ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ I. ΧΩΡΙΑ ΑΡΧΑΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ...………………………………..........551 II. ΧΩΡΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ...………………………………..561 III. ΛΑΤΙΝΙΚΟΙ ΟΡΟΙ...…………………………………………………….....564 IV. ΝΕΩΤΕΡΟΙ ΜΕΛΕΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ…...….….567 V. ΟΝΟΜΑΤΑ...………………………………………………………………571 VI. ΤΟΠΟΙ..…………………………………………………………………….572 Ἀντὶ ἐπιλόγου……………………………………………………………………....573el
heal.advisorNameΚουλακιώτης, Ηλίαςel
heal.committeeMemberNameΚουλακιώτης, Ηλίαςel
heal.committeeMemberNameΤζαμτζής, Ιωάννηςel
heal.committeeMemberNameΛιάμπη, Αικατερίνηel
heal.committeeMemberNameΚαρακάσης, Ευάγγελοςel
heal.committeeMemberNameΠαππάς, Βασίλειοςel
heal.committeeMemberNameΖάννης, Άγγελοςel
heal.committeeMemberNameΑθανασόπολος, Παναγιώτηςel
heal.academicPublisherΠανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Φιλοσοφική Σχολή. Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίαςel
heal.academicPublisherIDuoiel
heal.numberOfPages596el
heal.fullTextAvailabilitytrue-
Appears in Collections:Διδακτορικές Διατριβές - ΙΣΤ

Files in This Item:
File Description SizeFormat 
Exarchos_PhD_2026.pdfὉ Μέγας Ἀλέξανδρος καὶ ἡ Ὕστερη Ῥωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία: ἡ Ἐπιτομὴ τῶν Φιλιππικῶν Ἱστοριῶν τοῦ Πομπηίου Τρόγου τοῦ Ἰουστίνου15.31 MBAdobe PDFView/Open


This item is licensed under a Creative Commons License Creative Commons